Speels kun je meer en geniet je meer

Vygotsky toonde een eeuw geleden al aan dat een kind in spel meer weet en kan. Hij noemde dit de zone van naaste ontwikkeling. Kinderen zijn leergierig en genieten van iets kunnen of weten, vandaar dat hij adviseerde bij kinderen steeds de zone van naaste ontwikkeling op te zoeken. Csikszentmihaly ontdekte door zelf met uitdagingen en vaardigheden te spelen (tijdens bergbeklimmen) dat hij intenser genoot en het dagdagelijkse even achter zich kon laten. Hij benoemde deze staat van zijn: Flow. Flow biedt vrijheid, verruimt grenzen en brengt je in de holistische werkelijkheid.

Het duo : uitdaging en vaardigheden vraagt om hen subtiel en beide gevarieerd met elkaar te verbinden. Als ze niet in balans zijn  dan is motivatie ver te zoeken. Zijn ze echter goed op elkaar afgestemd dan floreer jij en je compagnons. Je hoeft niet te vragen om motivatie, ieder is vol overgave in actie. Ruimte en tijd vergetend.

Dit duo leidt je naar flow

Vaak ervaren we leren als moeten. Na de schoolplicht volgen we alleen daarin cursussen of  studies, die ons voldoening geven. Dit geldt ook voor keuzes in hobby’s, vrije tijdsbesteding en we willen van ons werk genieten. Csikszentmihaly deed onderzoek naar voorwaarden van genieten. Hij betrapte zichzelf erop dat hij van bergbeklimmen echt genoot als het niet te moeilijk en ook niet te gemakkelijk was. Automatisch nam hij de leiding bij onvoldoende uitdaging en vroeg hij hulp bij gevaar. Zou dat niet altijd een prima grondhouding zijn?

Mihaly Csikszentmihaly

Csikszentmihaly (*1934) heeft als hoogleraar psychologie zich diepgaand met spel beziggehouden. Hij bevestigt dat spel niet te doorgronden is, maar wel noodzakelijk. Daarvoor deed hij onderzoek naar voorwaarden waaronder spel kan kiemen, groeien en bloeien. Csikszentmihaly toonde aan dat ieder dagelijks speelse momenten creëert en nodig heeft om zich goed te voelen.  Spel definieert hij in Flow the optimal exerience  (1990) als ‘autotelisch’. Hetgeen wil zeggen dat een bezigheid haar doel in zichzelf vindt.  Mensen doen iets om het beleven van die activiteit. Hij zag zes kwaliteitsaspecten van situaties waarin spel en ernst samenvallen.  Zonder onderscheid te maken tussen spel en werk. In beide kun je immers opgaan en genieten van een activiteit.

Kenmerken
  • samensmelting van handeling en bewustzijn.
  • concentratie van de aandacht op een beperkt stimulusgebied.
  • verlies van zelfgevoel.
  • controle over de activiteit en de omgeving.
  • eenduidige eisen aan en heldere feedback op de handelingen.
  • afwezigheid van externe doelen.

Een hoge mate van moti­vatie zorgt voor concentratie en zich aanwezig voelen. Doordat je één met de actie bent, schakel je al het andere uit. Je voelt je opgenomen in de stroom èn bent alert. De handelingen rijgen zich aaneen volgens interne logica, die geen reflectie  behoeft.  In balans tussen ‘zelf een daad stellen’ en ‘in de daad opgenomen zijn’. Hierdoor  besef je te handelen en tegelijkertijd voltrekt de handeling zich ondanks jezelf. Je gaat genietend mee op de stroom. Door voldoening en ontspanning van dagelijkse flow-momenten blijft een mens gezond, stelt Csikszentmihaly.

De vaardigheden:
voorstellingsvermogen,
onderzoekscapaciteiten,
samenwerkingskwaliteiten
toepassen van kennis en inzichten
doorzettingsvermogen.

De uitdaging:
het onbekende aan gaan,
complicaties ontwarren,
interactie met anderen,
kennis en kunde veroveren,
kwaliteitseisen aan de uitvoering.

Flow momenten kun je niet plannen, wel  kun je zorgen voor optimale omstandigheden. Daagt de opdracht je uit om op je tenen te lopen? Waar vraagt het proces om bijstelling: iets meer uitdaging of juist iets minder. Het gaat om de juiste balans waardoor jij je niet verveeld én geen faalangst ervaart. Bijv. Anne zat de vorige keer (A1) in een flow en genoot,  de keer erna kon ze het allemaal (A2) en verveelde zij zich. De begeleider zag dat en daagde haar uit (A3). Dat was spannend, Anne zette door en ja ze kwam opnieuw in een flow (A4).

Flow vraagt

volledige alertheid in het hier en nu,
alles buiten te sluiten wat niet relevant is,
optimaal zich te concentreren op de uitdaging
de eigen vaardigheden maximaal in te zetten.
Om één met de actie te zijn en het dagelijkse te vergeten is een juiste balans tussen uitdaging en vaardigheden nodig. Je wilt helder weten waar je aan toe bent als iets het uiterste vraagt van je kunnen. Vrijheid in werkwijze en vertrouwen in je compagnons zijn voorwaarde. In flow ben je door wat je kunt en kent inventief, creatief en speels.

Ik heb er geen zin in’ of wat voor zin heeft dat?
Die jongere slaat daarmee meer de spijker op de kop dan z/hij zelf in de gaten heeft. Immers de zintuigen stonden er niet voor open.
Hoe pak je het als begeleider anders aan dat het zinvol wordt? Hoe daagt een jongere zichzelf onafhankelijk  uit om het voor zichzelf boeiend te maken?

Hamvragen

Word je voldoende geprikkeld, geïnspireerd, uitgedaagd?
Krijg je voldoende helderheid, zekerheid en vertrouwen?
Wanneer ben je het meest in je element?

•    Raak je enthousiast bij allerlei plannen,  roepen deze beelden op?
•    Prikkelt fysieke actie?
•    Loop je warm door uitdagingen in samenspel/werk?
•    Floreer je als het concreet wordt in doen of maken?
•    Voel jij je gezien als anderen je inzichten respecteren en gebruiken?

Er is interesse en moed nodig om zin te geven aan een moeilijke opdracht. Om eerste vermoedens te schetsen op de vloer. Misschien worden de pogingen niet gezien of gewaardeerd. Bovendien is het zoekend vormgeven soms direct zichtbaar voor anderen. Het verfrommelen tot een papierrest in de prullenbak, kan niet. Wie durft haar/zijn nek uit te steken?

Het onderling afstemmen van uitdaging en vaardigheden.

Vraag je als begeleider af

  • wat deze bijeenkomst jongeren zegt en doet, sluit ze aan bij hun vaardigheden en beginsituatie?
  • kunnen de jongeren met het aangebodene aan de slag,  daag je hen optimaal uit?
  • hoe ondersteun jij hun vaardigheden zodanig dat ze op hun tenen de uitdaging aankunnen.
  • verwoord  je de uitdaging helder in criteria, die ervoor zorgen dat vrijblijvendheid geen kans krijgt?

Flo(w)reren is eigenlijk altijd een onverwacht cadeautje.
Soms heb je als begeleider prachtig materiaal  en  je les zorgvuldig voorbereid. Ook ben je in opperbeste stemming en in samenspel met je groep. Toch kan de ene keer het resultaat je slechts tevreden stellen. Terwijl een ander keer je groep samen met jou heerlijk uit hun bol gaan YES WE DID IT. 

Lev Vygotsky

Begin vorige eeuw wees Vygotsky het onderwijs al op het vruchtbare spanningsveld tussen uitdaging en vaardigheden om het leren te stimuleren. Hij ontdekte dat een kind in spel een kop groter is dan in de werkelijkheid. In de veilige spelwereld kan hij immers het vrij experimenteren. Csikszentmihalyi borduurt hier op voort door in onderzoek aan te tonen dat dit voor volwassenen even goed zo is. Hij verwijst echter niet naar de bron.

Denken – voelen – willen

Vanuit meer dan veertig jaar ervaring binnen onderwijs, durf ik te stellen dat

  • willen ontwaakt door de verbeelding en het voorstellingsvermogen
  • voelen (beleven en ervaren) ontwaakt door het in beweging komen en handelen
  • zelf kunnen denken zich ontwikkelt in improviseren (Csikszentmihalyi) waarin je meer kunt dan je verwacht of beseft (Vygotsky)  en inzicht ontwaakt.

Het creatieve proces dankzij het ludische

In het verlengde van alle eerdere schema’s brengen we hier  het creatieve proces  parallel in beeld.
Vanuit het midden tussen denken en doen ontwikkelt zich een proces vooraf – voorbij het denken en tussen non fictie – fictie. Dankzij deze speelsheid met feiten en ambachtelijke spelkwaliteiten ontstaat er iets nieuws. Naarmate spelers meer in  flow geraken, verfijnt zich het wordingsproces van hetgeen er ontstaat. Niet langer blokkeren het nuchter denken en gevoelsmatig oordelen (doe niet zo gek). Ieder is alert aanwezig en sluit bewust de dagelijkse werkelijkheid uit. Wel kunnen spelers ieder moment erin terugkeren als dit nodig of gewenst is.

Dankzij verbeelding komen we in actie en dankzij de actie ontstaat er inzicht. Vandaar mijn inzet om voor hen die niet spelen en wel onderwijs bepalen en beoordelen, de waarde van spel inzichtelijk te maken.

Ubbergen, update winter 2022